Η υπόφυση είναι ένας μικρός αδένας στο μέγεθος φουντουκιού που βρίσκεται στη βάση του εγκεφάλου σε μια εσοχή του κρανίου, η οποία ονομάζεται «τουρκικό εφίππιο». Η υπόφυση χωρίζεται σε δύο ανεξάρτητα τμήματα, την αδενοϋπόφυση (πρόσθιο τμήμα) και την νευροϋπόφυση (οπίσθιο τμήμα). Η λειτουργία της υπόφυσης ρυθμίζεται από τον υποθάλαμο και από τα όργανα δράσης των ορμονών που εκκρίνει.
Οι ορμόνες που εκκρίνονται από την αδενοϋπόφυση είναι η θυρεοτρόπος ορμόνη (TSH), η θυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH), η ωχρινοτρόπος ορμόνη (LH), η αδρενοκορτικοτρόπος ή φλοιοεπινεφριδιοτρόπος ορμόνη (ACTH), η αυξητική ή σωματοτρόπος ορμόνη (GH), η μελανινοτρόπος ορμόνη (MSH) και η προλακτίνη.
Οι ορμόνες που παράγονται από την νευροϋπόφυση είναι η αντιδιουρητική ορμόνη (ADH) και η ωξυτοκίνη. Έλλειψη της αντιδιουρητικής ορμόνης προκαλεί το λεγόμενο άποιο διαβήτη με έντονη πολυουρία και πολυδιψία.
Οι παθολογίες της υπόφυσης σχετίζονται με την αυξημένη ή μειωμένη έκκριση μίας ή περισσότερων ορμονών, μπορεί να είναι αποτέλεσμα μίας φλεγμονώδους ή χωροκατακτητικής εξεργασίας και οι πιο συχνές είναι οι εξής:
- Προλακτίνωμα: καλοήθες αδένωμα υπόφυσης με υπερπρολακτιναιμία (αυξημένη παραγωγή προλακτίνης) και συμπτώματα όπως γαλακτόρροια, αραιομηνόρροια, υπογοναδισμός, οστεοπόρωση, στυτική δυσλειτουργία.. (συνήθως απαιτείται φαρμακευτική αγωγή με αγωνιστές ντοπαμίνης)
- Μεγαλακρία-Γιγαντισμός: καλοήθες αδένωμα με αυξημένη παραγωγή αυξητικής ορμόνης (GH και IGF-1) και συμπτώματα όπως αύξηση στο μέγεθος των χεριών και των ποδιών, πάχυνση στα χείλη και τη γλώσσα, αύξηση των διαστημάτων μεταξύ των δοντιών, αυξημένη προβολή του σαγονιού και του μετώπου και σταδιακή αλλαγή των χαρακτηριστικών του προσώπου, καρδιομεγαλία, πολύποδες εντέρου, υπέρταση, διαβήτης..(συνήθως απαιτείται χειρουργική αφαίρεση του αδενώματος, ή /και φαρμακευτική αντιμετώπιση και ακτινοβολίες)
- Νόσος Cushing: αδένωμα με υπερέκκριση της ACTH και κατά επέκταση με υπερκορτιζολαιμία και συμπτώματα όπως αρτηριακή υπέρταση, πανσεληνοειδές προσωπείο, εκχυμώσεις, ακμή, αμηνόρροια, παχυσαρκία, έντονες ερυθρές ραγάδες, οστεοπόρωση, δασυτριχισμό, διαβήτη, υπερλιπιδαιμία..(συνήθως απαιτείται χειρουργική αφαίρεση ή και φαρμακευτική αγωγή)
Ανενεργά Αδενώματα με ή χωρίς υποφυσιακή ανεπάρκεια (έλλειψη ορμονών υπόφυσης). Η ανεπάρκεια απαιτεί αναπλήρωση των ορμονών οι οποίες βρίσκονται σε έλλειψη (π,χ θυροξίνη, υδροκορτιζόνη, αυξητική ορμόνη, οιστρογόνα ή τεστοστερόνη). Πιθανόν να προκαλούν και τοπικά συμπτώματα (όπως και όλα τα μακροαδενώματα > 1 εκ.) όπως κεφαλαλγίες και διαταραχές οπτικών πεδίων, οπότε σε αυτήν την περίπτωση απαιτούν χειρουργική αφαίρεση (μέθοδος εκλογής η διασφηνοειδής εκτομή
